Risico's en onzekerheden

2024 is het laatste jaar dat de kwaliteitsmiddelen op de tot nu toe gebruikelijke wijze worden toegekend. In het bestuursakkoord is afgesproken dat ze na 2025 terechtkomen in de algemene financiering van de hogescholen (de lumpsum). Het gaat hierbij voor de AHK om een bedrag van ongeveer 7 M€. Een continuering van de kwaliteitsmiddelen is van groot belang om de inspanningen van de hogescholen op dit gebied op het huidige niveau te kunnen blijven handhaven. De minister van OCW heeft op 24 oktober 2023 de 2e Kamer het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met het schrappen van de grondslag voor kwaliteitsbekostiging in het hoger onderwijs aangeboden. Op 16 april j.l. heeft deze minister vervolgens aangedrongen op tijdige behandeling van dit voorstel, waarbij het noodzakelijk is dat dit wetsvoorstel vóór 1 juli a.s. door beide Kamers der Staten-Generaal wordt behandeld, teneinde het uiterlijk 1 juli a.s. te kunnen publiceren en per 1 januari 2025 in werking te laten treden. Wij hopen dat hier op korte termijn duidelijkheid over komt, zodat bij het opstellen van de begroting voor 2025 bekend is waarmee de AHK rekening kan houden.

Ook de huidige politieke situatie biedt een bepaalde mate van onzekerheid. De Wet Internationalisering in Balans is voor behandeling naar de Tweede kamer gestuurd. De AHK is in kaart aan het brengen wat de consequenties op het gebied van instroom en internationalisering zijn. Hoewel het bij de instroom van internationale studenten voor het kunstonderwijs in absolute zin om kleine aantallen gaat, maken deze studenten een belangrijk deel uit van de international classrooms die van groot belang zijn voor de op het internationale werkveld georiënteerde kunstopleidingen. Op verzoek van de minister hebben de hogescholen gezamenlijk een voorstel voor zelfregie voor beheersing van de internationale instroom gemaakt. Deze is door de minister positief ontvangen en aangeboden aan de Tweede Kamer. Wij hopen dat we hiermee instrumenten in handen hebben om het voor het kunstonderwijs zo belangrijke internationale perspectief, binnen de afgesproken marges, overeind te houden. Een en ander zal ook afhangen van het toekomstige beleid van de nieuwe regering. De voortekenen zijn in dat opzicht niet gunstig, met de in het nieuwe regeerakkoord voorgestelde beperking van opleidingen die Engelstalig mogen worden aangeboden en een verdere verhoging van het (instellings)collegegeld voor studenten van buiten de EER.

In het algemeen is er, onder meer door het nieuwe regeerakkoord, een risico dat de bekostiging per student de komende jaren zal dalen. Uiteraard zal dit dan rechtstreeks van invloed zijn op de totale bekostiging van de AHK, aangezien wij dit door de kleinschaligheid van het kunstonderwijs niet kunnen compenseren met het aantrekken van meer studenten.

Als gevolg van het regeerakkoord is vanaf 2023 85 miljoen euro toegevoegd aan het onderzoeksbudget van hogescholen. Deze stijging was voor de Vereniging Hogescholen aanleiding om te beoordelen of de huidige bekostigingsmethodiek nog past bij de ambities van de hogescholen. De optie om het onderzoeksbudget vast te zetten en niet meer mee te laten variëren met de onderwijsfinanciering ligt nu voor bij OCW. Omdat de verhoudingen binnen de onderwijsbekostiging redelijk robuust zijn zal het vastzetten van de onderzoeksbekostiging niet leiden tot grote verschuivingen tussen hogescholen, maar wel bijdragen aan zekerheid en voorspelbaarheid van de financiering. Omdat hier echter nog niet toe is besloten, is de huidige flexibiliteit een risico voor de onderzoeksagenda van de AHK.

De financiële paragraaf binnen het hoofdlijnenakkoord van de nieuwe coalitie ziet er voor onderzoek ongunstig uit. De consequenties voor het HBO zijn nog niet uitgewerkt en dus neemt de onzekerheid hierover toe.

De referentieramingen van het ministerie van OCW laten landelijk een dalende trend zien in het aantal studenten dat de komende jaren instroomt in het hoger onderwijs. Wij verwachten dat deze trend zich niet of slechts in beperkte mate vertaalt in de belangstelling voor het kunstonderwijs. De instroom bij de opleidingen van de AHK laat een constant beeld zien. De AHK staat bekend als een goede hogeschool, waardoor de belangstelling zonder uitzondering zeer groot is. De capaciteit van de opleidingen is echter beperkt (door landelijke afspraken rondom instroombeperking en/of door eigen beleid) en er wordt streng geselecteerd. De meeste opleidingen zitten dan ook vol en de verwachting is dat dit ook de komende jaren het geval zal blijven. Wij zien op dat punt dan ook weinig risico op terugloop in aantallen en vermindering van de bekostiging.

Er zijn twee opleidingen waarvoor dit in mindere mate geldt. Bij de Breitner Academie zien we dat de landelijke trend van een daling van de belangstelling voor docentenopleidingen zich ook hier voordoet, zij het in beperktere mate. De Breitner heeft de instroom voor 2023 weten te handhaven op het niveau van 2022. De verwachting is dat dit ook voor 2024 haalbaar moet zijn.

De Reinwardt Academie is de enige academie van de AHK die geen audities of toelatingsexamens houdt. Wel is er een verplichte studiekeuzecheck voor de bachelor Cultureel erfgoed, die als (beperkt) selectiemiddel dient. De instroomaantallen van deze opleiding zijn dan ook sterk afhankelijk van de algehele belangstelling voor de opleiding. Uit de vooraanmeldingen voor studiejaar 24-25 blijkt dat de belangstelling voor deze opleiding vergelijkbaar is met voorgaande jaren.

Waarschijnlijk komt de instroom aan internationale studenten onder druk te staan door de Wet internationalisering in balans en de afspraken uit het nieuwe regeerakkoord. Dat zal vooral voor niet-EER-studenten betekenen dat Nederland minder aantrekkelijk wordt als studieland. Bij de AHK komt 10% van de studenten uit een niet-EER-land, wat neerkomt op ca. 300 studenten. Het is zeker niet ondenkbaar dat dit aantal in de komende jaren terug zal lopen. Daar tegenover staat dat, gezien de grote belangstelling voor opleidingen van de AHK, vrijvallende plaatsen toebedeeld kunnen worden aan Nederlandse of EER-studenten. Vooralsnog zien wij hierin dan ook geen groot risico als het gaat om derving van collegegelden.

In april 2021 werd de ‘Beleidsregel investeren met publieke middelen in private activiteiten’ gepubliceerd. Deze beleidsregel is de opvolger van de notities Helderheid uit 2003 en 2004 en sluit aan bij onze eigen interne AHK notitie ‘Richtlijnen publiek-private activiteiten’ uit 2019. De gepubliceerde beleidsregel beschrijft de voorwaarden waaronder hoger onderwijsinstellingen met publieke middelen mogen investeren in private activiteiten. Instellingsbesturen moeten de private activiteiten in het bestuursverslag verantwoorden en per soort van activiteit rapporteren over specifieke zaken die in de Beleidsregel worden genoemd.

Vanaf 2023 dienen alle instellingen dit ingevoerd te hebben, maar met de brief van 3 oktober 2023 heeft de minister van OCW o.a. aangegeven dat hij op het onderliggende dossier advies heeft gevraagd aan de landsadvocaat en dat in 2023 een deel van de activiteiten die onder de beleidsregels vallen uitgezonderd worden van de rechtmatigheidscontrole van de accountant. Het is echter nog altijd niet duidelijk hoe de beleidsregel precies geïnterpreteerd moet worden, welke activiteiten onder de noemer ‘privaat’ vallen en wat de verantwoordingsrichtlijn is. Een aantal controllers, waaronder die van de AHK, heeft in afstemming met de Vereniging Hogescholen een gezamenlijke handreiking opgesteld die handvatten biedt voor de verantwoording over 2023. In hoeverre deze beantwoordt aan de verwachtingen van het ministerie van OCW is afwachten.

Voor de AHK gaat het bij dit onderwerp met name om de vraag of voortrajecten en talentontwikkelingstrajecten tot publieke of private activiteiten gerekend moeten worden. Deze trajecten zijn van groot belang om de instroom van Nederlandse talenten op de kunstvakopleidingen te vergroten (hetgeen weer van belang is in het licht van de discussie over de internationalisering van het hoger onderwijs). De trajecten aan de AHK zijn divers in vorm, doelgroep en bekostiging, maar hebben altijd het doel om de kwaliteit van de instroom in de Ad’s, bachelors en masters te bevorderen. Deze trajecten worden met publieke middelen bekostigd, maar de Beleidsregel kan ook zodanig geïnterpreteerd worden dat deze trajecten tot de private activiteiten gerekend moeten worden. Wij zijn hierover met OCW uitgebreid in gesprek en hopen op korte termijn meer duidelijkheid van het ministerie te krijgen. Wij vrezen dat de trajecten onbetaalbaar zullen worden voor een groot deel van het jong talent in Nederland als zij als privaat worden aangemerkt. Een volledig kostendekkend tarief zal voor weinigen betaalbaar zijn, wat de toegankelijk van deze trajecten en uiteindelijk ook de Ad’s, bachelors en masters verkleint. 

door de coronapandemie. Dat is goed nieuws voor onze alumni. Zij weten, zo blijkt uit cijfers van onder meer de KUO-monitor, sneller aan een baan te komen. Afgestudeerden in het kunstonderwijs weten zelf sneller een baan te vinden dan alumni in de sectoren ‘Agro en food’ en ‘Economie’. Een zorg blijft nog wel de beloning die werkenden in de kunstensector ontvangen. Hoewel het uurloon iets is gestegen, is nog lang niet altijd sprake van fair pay. De AHK houdt scherp in de gaten hoe de distributie- en verdienmodellen voor onze alumni zich blijven ontwikkelen. In ons nieuwe Strategisch plan 2024-2029 is aandacht voor inter- en transdisciplinariteit, die steeds belangrijk worden in het werkveld, een belangrijk speerpunt. Een andere zorg is de in het nieuwe regeerakkoord afgesproken btw-verhoging voor vrijwel alle kunstsectoren van 9% naar 21%. Dit kan leiden tot een (forse) vermindering van het aantal bezoekers voor de sectoren waarvoor onze studenten worden opgeleid, en dientengevolge voor een vermindering van het aantal banen in die sectoren.

Vanuit werkgeversperspectief zorgt de krappe arbeidsmarkt voor uitdagingen. Voor verschillende gespecialiseerde ondersteunende functie, bijvoorbeeld op financieel en ict-gebied, is het momenteel moeilijk om gekwalificeerde medewerkers in dienstverband aan te trekken. Dit leidt ofwel tot onderbezetting, ofwel tot inhuur van medewerkers op detacheringsbasis, wat sterk drukt op de personeelsbegroting. Wij voorzien dat hier niet snel verandering in komt.

Negatieve kwaliteitsoordelen kunnen reputatieschade berokkenen en kunnen het voortbestaan van opleidingen zelfs in gevaar brengen, bijvoorbeeld omdat de opleiding niet meer geaccrediteerd wordt. Bij accreditaties worden de opleidingen van de AHK door visitatiepanels doorgaans zeer goed beoordeeld. De panels noemen als sterke punten het hoge niveau van afstuderen, de uitstekende voorzieningen, de deskundigheid en betrokkenheid van docenten. In 2023 kregen de drie opleidingen die toen gevisiteerd werden (de bachelor Muziek, de bachelor Docent Muziek en de master Kunsteducatie) uitstekende beoordelingen van de panels. In de hbo-keuzegids 2023 werden bijna alle opleidingen van de AHK wederom als topopleiding beoordeeld. De onderzoeksvisitaties laten eenzelfde beeld zien. De maatschappelijke relevantie en de sterke verbinding met het (master)onderwijs wordt door de panels zeer gewaardeerd. Het onderzoek aan de AHK wordt beoordeeld als van hoog niveau, actueel en innovatief. Door de groei van het onderzoek in de afgelopen jaren is ook de behoefte gegroeid aan het waarborgen van de hoge kwaliteit en de verdere borging van de ontwikkeling naar een kenniscentrum. Groei in focus, ambitie en personeel vraagt om goede randvoorwaarden. De AHK ontwikkelt momenteel een visie en beleidskader voor onderzoek 2020-2025, als basis voor keuzes rond en zichtbaarheid van het onderzoek.

Naar aanleiding van zorgen bij studenten en docenten van de Reinwardt Academie over het nieuwe curriculum van de bachelor Cultureel erfgoed, hebben we een externe midterm review laten doen (de accreditatie loopt nog tot 2026). Daaruit kwam naar voren dat het curriculum op een aantal punten inderdaad verbeterd kan en moet worden. Dit verbetertraject loopt inmiddels en wij verwachten de opleiding op afzienbare termijn daar waar nodig weer op het vereiste niveau te krijgen.

De AHK kent een goed systeem van kwaliteitszorg, inclusief onderwijs- en vakevaluaties, dat ervoor zorgt dat directies structureel de vinger aan de pols kunnen houden over de onderwijskwaliteit. In de voorjaarsrapportages rapporteren de academiedirecties hierover aan het cvb. Via de Nationale Studenten Enquête, waar de AHK jaarlijks aan meedoet, wordt de algehele studenttevredenheid gemeten. De uitkomsten van de NSE in 2023 gaven een stabiel beeld te opzicht van de vorige jaren: overall zijn de studenten tevreden over hun onderwijs en over de docenten.

Ditzelfde geldt voor de alumni, die anderhalf jaar na hun afstuderen door middel van de KUO-Monitor bevraagd worden over de tevredenheid met de studie. Alumni zijn tevreden over onderwijs en docenten en zouden hun opleiding opnieuw kiezen als ze nu voor de keuze staan. Wel blijft de voorbereiding op de arbeidsmarkt, met name waar het gaat om ondernemerschap, een aandachtspunt. Hoewel in alle opleidingen veel aandacht aan de voorbereiding op de arbeidsmarkt wordt besteed en de AHK een uitgebreid extra curriculair aanbod op het gebied van ondernemerschap heeft, blijft de tevredenheid van studenten over deze onderwerpen achter bij de inspanningen. Wij blijven dit nauwlettend in de gaten houden en scherpen ons beleid aan waar nodig. 

Werkdruk blijft een belangrijk aandachtspunt in ons personeelsbeleid. Uit het in het najaar van 2023 gehouden medewerkersonderzoek blijkt dat de AHK lichte vooruitgang boekt bij het verminderen van de werkdruk en dat medewerkers iets positiever gestemd zijn over dit onderwerp dan twee jaar terug. Desalniettemin houden we dit scherp in het oog. In het Strategisch plan 2024-2029 is het beheersen van de werkdruk benoemd als een belangrijke voorwaarde bij het realiseren van de gestelde ambities.

Sociale veiligheid blijft een hoogst actueel thema in het kunstonderwijs. Het beleid op dit gebied wordt door de AHK continu gemonitord (onder meer in alle evaluaties onder studenten, de Nationale Studenten Enquête en het medewerkersonderzoek) en bijgesteld waar nodig. Om nog beter inzicht te krijgen in hoe de sociale veiligheid binnen de muren van de AHK wordt ervaren, hebben wij eind 2022 het onderzoeksbureau Verinorm de opdracht gegeven hiernaar een onderzoek uit te voeren. Dit heeft tussen mei en november 2023 plaatsgevonden onder studenten, medewerkers (onder wie ook gastdocenten) en alumni (tot vijf jaar terug). In 2024 verwachten wij de uitkomsten van het onderzoek. Deze zullen uiteraard de basis vormen van een verdere aanscherping en zichtbaarheid van het ons beleid.

Tussen de kunsthogescholen onderling en in VH-verband is er veel aandacht voor sociale veiligheid. Hogescholen zijn zich bewust van het belang van het creëren van een veilige leer- en werkomgeving en werken samen aan de versterking daarvan, bijvoorbeeld in het opstellen van een gezamenlijke gedragscode en door kennisdeling. In 2023 publiceerde de Inspectie van het Onderwijs een rapport waarin geconstateerd werd dat kunsthogescholen goed bezig zijn met dit onderwerp. Wel stelde de inspectie dat de sturing door hogeschoolbesturen nog verder verbeterd kan worden door een meer gestructureerde aanpak en goede monitoring. Wij zijn ons bewust van het belang hiervan en hebben dit, conform de afspraken in het bestuursakkoord tussen de VH en het Ministerie van Onderwijs, vormgegeven zoals hierboven omschreven. De voorzitter van het college van bestuur van de AHK is op voordracht van de Vereniging Hogescholen lid van de door de minister van OCW ingestelde regiegroep sociale veiligheid in het hoger onderwijs.

Vanzelfsprekend is er een risico op reputatieschade bij incidenten op het gebied van sociale veiligheid. Ons uitgangspunt bij incidenten is transparantie over het gebeurde richting organisatie en externen, voor zover dit de privacy van betrokkenen niet schaadt. Vanuit dat oogpunt hebben wij in 2023 meegewerkt aan een uitzending van het televisieprogramma Pointer over grensoverschrijdend gedrag in de klassieke muziekwereld. Hierin werden twee cases behandeld die in het verleden hebben plaatsgevonden op het Conservatorium van Amsterdam en destijds hebben geresulteerd in beëindiging van de samenwerking met de betrokken docenten. Wij hebben ervaren dat transparantie hierover richting de organisatie door studenten en medewerkers wordt gewaardeerd.

Veel aandacht gaat uit naar een adequate opvang van melders van grensoverschrijdend gedrag en naar een goede afhandeling van meldingen en klachten via heldere en goed vindbare meldings- en  klachtenprocedures. Uit eigen onderzoek blijkt dat met name de vindbaarheid verbeterd moet worden. Dit zullen wij in 2024 aanpakken. Om grensoverschrijdend gedrag te voorkomen zetten we in op grotere bewustwording van risicofactoren in het kunstvakonderwijs. Voorbeelden van deze risicofactoren zijn prestatiedruk, individueel onderwijs en afhankelijkheidsrelaties met het oog op de ons-kent-ons werkvelden. De preventie is binnen de AHK mede gericht op het verlagen van deze risicofactoren.

Overall schatten wij het risico op daling van studentenaantallen als gevolg van beperking van de instroom, daling van de (nationale en/of internationale) belangstelling en/of verlies aan reputatie voor de AHK op dit moment als laag in.

De AHK heeft in 2023 een chief information security officer (ciso) in dienst genomen en de ontwikkeling van een security operations center in gang gezet. In deze roerige tijden is een goed niveau van cybersecurity van groot belang. In de afgelopen jaren hebben we, onder ander naar aanleiding van een Pen & Hack-test, al een aantal aanvullende maatregelen genomen om de cyberveiligheid van de AHK verder te versterken. Dit zal in 2024 een vervolg krijgen met een uitgebreide externe audit onder begeleiding van de ciso en aan de hand van het Surf Audit-toetsingskader. Conform de afspraken in landelijk hbo-verband zullen we ons beleid ten aanzien van cybersecurity verder uitwerken en expliciteren tot ‘niveau 3’ in 2024. Ook zullen we een roadmap voor verdere groei opstellen voor 2025 en 2026.

De AHK brengt via de risicokaart de risico’s en onzekerheden in beeld. Dat biedt een kader aan het college van bestuur en de raad van toezicht bij de beoordeling of het cvb van de hogeschool in control is. Veel van de hierboven genoemde onderwerpen, zoals cybersecurity, veranderend overheidsbeleid of reputatieschade door bijvoorbeeld incidenten op het gebied van sociale veiligheid, maken deel uit van de risicokaart. Deze wordt jaarlijks besproken met de auditcommissie van de raad van toezicht en met de raad van toezicht zelf. De risicokaart is gebaseerd op beheersmaatregelen en signaleringen uit een groot aantal indicatoren, zoals de uitkomsten van de accreditaties, de begroting, de uitkomsten van het tweejaarlijks medewerkersonderzoek en de NSE.

Hieraan gekoppeld worden verdiepende risico-inventarisaties gehouden voor subdoelen. Zo worden er jaarlijks een frauderisico-inventarisatie en een self risk assessment in het kader van horizontaal toezicht uitgevoerd. Ook worden in het kader van cybersecurity audits uitgevoerd en wordt de AHK aangesloten op een security operations center (SOC) en security information & event management (SIEM). Verder wordt er elke vijf jaar wordt een risico-inventarisatie en -evaluatie gehouden in het kader van de ARBO. De academies hebben in 2023 een plan van aanpak opgesteld voor de RIE uit 2022 van hun gebouw en acties worden in de tijd uitgezet en opgelost. Er is ook een overkoepelende beleids-RIE opgesteld waaruit bleek dat het AHK Arbobeleid aan herziening toe is. Dit wordt in 2025 opgepakt. De BHV-organisatie bestaat uit ongeveer 115 gecertificeerde BHV’ers AHK-breed, die jaarlijks op herhalingscursus gaan en onder andere ontruimingsoefeningen organiseren.

Onderdeel van het risicobeheerbeleid is ook de jaarlijkse planning- en controlcyclus op grond waarvan directeuren aan het cvb en het cvb aan de raad van toezicht rapporteren. Het cvb rapporteert tweemaal per jaar over onder andere de opvolging van de aanbevelingen uit de managementletter van de accountant. De risicokaart wordt elk jaar geactualiseerd en biedt het cvb zicht op de belangrijkste risico’s en de daaraan gekoppelde beheersmaatregelen. De jaarlijkse actualisatie werd ook in 2023 met de raad van toezicht besproken.

Kwaliteit is in alle opzichten het richtsnoer van de opleidingen binnen de AHK: kwaliteit van de docenten, van de inhoud van de opleidingen, van de studenten, van het bestuur, het management en van de ondersteuning. De komende jaren blijven in het teken staan van het handhaven en versterken van de (inter)nationaal sterke positie. Actuele thema’s, zoals duurzaamheid, diversiteit en inclusie, focus op ontwikkelingen in het digitale domein en groeiende aandacht voor inter- en transdisciplinariteit krijgen daarbij nadrukkelijk aandacht. Deze zijn als speerpunten benoemd in het Strategisch plan 2024-2029.

De AHK heeft geen ambitie om te groeien, maar heeft wel behoefte aan ruimte voor experiment en continue verdieping en vernieuwing van het onderwijs en onderzoek. De faciliteiten die we hebben kunnen realiseren op het Marineterrein dragen hier in belangrijke mate aan bij. In 2023 hebben we ingezet op het verwerven van een vaste plek in dit innovatiedistrict, dat in de komende jaren herontwikkeld wordt. Samen met collega-kennisinstellingen op het Marineterrein AMS Institute en Codam hebben we een voorstel ontwikkeld voor de invulling van de leercomponent op het beoogde terrein. We zijn blij dat dit als zodanig door de gemeente Amsterdam is herkend en is opgenomen in de projectnota Marineterrein. Het zal nog enkele jaren duren voordat we zekerheid hebben over onze blijvende aanwezigheid aldaar. Wij blijven hierover in nauw contact met de gemeente en de ontwikkelaars van het gebied.

In 2021 heeft de AHK een begin gemaakt met het inzetten van de in reserves beschikbare middelen om de faciliteiten voor studenten en docenten om te experimenteren en te innoveren, uit te breiden. Dan gaat het om nieuwe en betere faciliteiten (zoals b.v. op het Marineterrein), om versterking van het onderzoek, om het ontwikkelen van interdisciplinair onderwijs. Inmiddels zijn er vanaf half 2022 extra rijksmiddelen voor onderzoek beschikbaar gekomen.

Nu de contouren van het hoofdlijnenakkoord van de nieuwe coalitie zichtbaar zijn, nemen de risico’s voor het HBO, en dus ook voor de AHK, toe. De beschreven capaciteitsbekostiging, de maatregelen v.w.b. de langstudeerders, het minder beschikbaar stellen voor praktijkgericht onderzoek, de plannen m.b.t. de buitenlandse studenten en een taakstelling op subsidies geven nog geen concreet financieel kader, maar zullen de boven genoemde investeringsplannen op z’n minst afremmen.

Het beleid van de AHK is om tijdelijke overtollige liquide middelen, conform de afspraken in het Treasurystatuut, zo defensief mogelijk te beleggen.